رسانه خبری پیامِ ایرانی

مکانیسم ماشه چیست و پرونده هسته‌ای ایران در چه صورت به شورای امنیت برمی‌گردد؟


شورای امنیتحق نشر عکس
Getty Images

دو سال است که توافق ‌هسته‌ای ایران در برزخ خروج آمریکا از برجام، و اعمال سیاست فشارحداکثری واشنگتن علیه تهران است. اقتصاد ایران در این مدت به تنگنای سختی افتاده، و ایران به تلافی، تعهدات خود به توافق هسته‌ای را گام به گام کاهش داده‌است. این اقدام، نگرانی و واکنش اروپا را به دنبال داشته، که خواهان پای‌بندی دوباره ایران به تعهدات هسته‌ای این کشور است.

روز ۱۴ ژانویه، امضاکنندگان اروپایی برجام یعنی فرانسه، بریتانیا و آلمان، در بیانیه‌ای مشترک رسما از فعال شدن سازوکار رفع اختلاف در توافق برجام خبر دادند. در این بیانیه آمده‌بود: “با توجه به اقدامات انجام شده توسط ایران، ما انتخاب دیگری به جز توسل به کمیسیون مشترک در چارچوب سازوکار حل اختلاف نداریم”. این بیانیه در پی اعلام مرحله پنجم کاهش تعهدات ایران به برجام صادر شد.

وزرای خارجه سه کشور اروپایی گفتند به‌رغم فعال شدن سازوکار حل اختلاف – که با عناوین “مکانیسم ماشه” یا “مکانیسم بازگشت خود‌به‌خودی تحریم‌ها” هم شناخته‌می‌شود – به کارزار فشار حداکثری آمریکا علیه ایران نمی‌پیوندند، کارزاری که دولت دونالد ترامپ پس از خروج از توافق هسته‌ای با ایران به راه انداخت و هدف از آن فشار آوردن به ایران برای مذاکره در باره توافق جدیدی است که شامل برنامه موشکی بالیستیک تهران، اعمال نفوذ ایران در منطقه خاورمیانه، و در مجموع برآورده شدن ۱۲ خواسته آمریکا از ایران است.

حق نشر عکس
MEHRNEWS

Image caption

از راست به چپ: ترزا می نخست‌وزیر سابق بریتانیا، آنگلا مرکل صدراعظم آلمان و امانوئل ماکرون رئیس جمهوری فرانسه در بیانیه‌ای مشترک رسما از فعال شدن سازوکار رفع اختلاف در توافق برجام خبر دادند.

فرانسه، آلمان و بریتانیا در بیانیه‌ای مشترک خود دیگر از پای‌بندی خود به برجام و اراده‌شان برای همکاری در کنار همه طرف‌های این توافق، تاکید کردند. سه وزیر اروپایی در این بیانیه گفته اند “ما امیدواریم که ایران را به احترام کامل به تعهداتش در چارچوب برجام باز گردانیم.”

دومینیک راب وزیر خارجه بریتانیا، و دیگر دیپلمات‌های اروپایی گفتند که هدف‌شان تلاش برای قانع کردن ایران به تغییر تصمیمش در کاهش تعهدات هسته‌ای خود و بازگشت به اجرای برجام است، نه لغو برجام و بازگشت تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران. اما با گذشت پنج ماه، نه ایران به تعهدات سابق خود بازگشته، نه اتحادیه اروپا شکایت ایران را به شورای امنیت سازمان ملل برده است.

بر اساس توافق هسته‌ای، در صورت شکایت هریک از کشورهای عضو برجام از تخلف عضو دیگر، روند رسیدگی به شکایت طی مراحل مختلفی آغاز می‌شود. در صورت به نتیجه نرسیدن این مراحل، شاکی می‌تواند موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل متحد بکشاند. ارجاع شکایت از ایران به شورای امنیت، نه تنها امکان بازگشت تحریم‌های بین المللی سازمان ملل علیه ایران را در پی دارد، بلکه به اعضای شورای امنیت اجازه اقدام نظامی علیه ایران را هم می‌دهد.

مکانیسم ماشه چیست؟

طبق بندهای ۳۶ و ۳۷ برجام، هر یک از طرف‌های توافق می‌توانند به کمیسیون مشترک شکایت کنند، و این کمیسیون برای حل و فصل موضوع پانزده روز فرصت دارد؛ مسائل حل و فصل نشده به وزیران خارجه ارجاع داده می‌شود، که پانزده روز دیگر فرصت دارند. سپس کمیسیون مشترک پنج روز دیگر فرصت دارد تا مسئله را حل و فصل کند. اگر پس از این فرایند ۳۵ روزه، طرف شاکی هنوز راضی نباشد، می‌تواند موضوع را به عنوان تخطی چشم‌گیر از توافق، به شورای امنیت ارائه کند، و این شورا باید ظرف ۳۰ روز درمورد قطعنامه‌ای برای ادامه‌ تعلیق تحریم‌ها رای بدهد – قطعنامه‌ای که طرف شاکی می‌تواند وتو کند (به جز آلمان که عضو دائم شورای امنیت نیست)، و به این ترتیب، تحریم‌ها به جای خود برگردند.

پیوست یکم برجام، مکانیسم منحصربه‌فردی برای دست‌رسی آژانس به سایت‌های مشکوک ظرف ۲۴ روز از طریق کمیسیون مشترک تعیین کرده‌است که طبق آن، نتیجه همکاری نکردن ایران، به کار افتادن یک مکانیسم حل اختلاف و بازگشت بالقوه تحریم‌های سازمان ملل خواهد بود.

این دو شرط مطرح شده در برجام، مکانیسم ماشه (Trigger Mechanism) یا بازگشت خود‌به‌خودی تحریم‌ها (Snapback) هم خوانده می‌شوند.

قطعنامه ۲۲۳۱ و خروج ایران از فصل هفتم

پس از ۱۲ سال گفتگو در باره برنامه هسته‌ای ایران با کشورهای عضو گروه ۱+۵ (آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا، فرانسه و آلمان) برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در تابستان ۲۰۱۵ تصویب شد. شش روز بعد از تصویب برجام، شورای امنیت آن را در قالب قطعنامهٔ ۲۲۳۱ تصویب کرد، که به موجب آن هر شش قطعنامه قبلی صادر شده علیه ایران، که به وضع تحریم‌های گسترده بین‌المللی در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد انجامیده بود، لغو شد. این نخستین بار در تاریخ سازمان ملل بود که کشوری پس از دریافت قطعنامه‌های پیاپی و وضع تحریم‌های اقتصادی، نظامی، نفتی و موارد مرتبط با کالاهایی با کاربرد دوگانه، ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد، توانست بدون حتی یک روز اجرای این قطعنامه‌ها – هر چند به‌طور مشروط – با لغو همه قطعنامه‌های قبلی، از شمول فصل هفتم منشور خارج شود.

در شرایطی که دولت ایران انتظار داشت به تدریج با کاهش تحریم‌ها و افزایش صدور نفت، از تنگنای اقتصادی بیرون آید، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، موشک‌های بالیستیک جدیدی را به طور آزمایشی پرتاب کرد، و حساسیت جامعه جهانی را برانگیخت. ماه مارس ۲۰۱۶، ایالات متحده، بریتانیا، فرانسه و آلمان در نامه مشترکی به دبیرکل وقت سازمان ملل ایران را متهم کردند که “با آزمایش‌های موشکی خود، قطعنامه۲۲۳۱” شورای امنیت را نقض کرده‌است. قطعنامه ۲۲۳۱ ایران را ملزم می‌کند که از فعالیت‌های مربوط به “موشک‌های هسته‌ای” خودداری کند، اما ایران استدلال می‌کند که موشک‌های بالیستیکش برای حمل سلاح هسته‌ای طراحی نشده‌اند، و می‌گوید که متن قطعنامه از نظر قانونی الزام‌آور نیست و نمی‌تواند مشمول اقدامات تنبیهی شود.

خروج آمریکا، کاهش تعهدات ایران

حق نشر عکس
Getty Images

ایران هنوز از مزایای اقتصادی برجام بهره چندانی نبرده بود که دونالد ترامپ، به ریاست جمهوری آمریکا برگزیده شد. او در طول تبلیغات انتخاباتی‌اش، بارها برجام را “توافقی بد” خوانده بود و وعده کرده‌بود که آن را لغو کند. اندکی پس از انتخاب ترامپ، کنگره آمریکا در نوامبر ۲۰۱۶ به اتفاق آرا، منهای یک رای، قانون تحریم ایالت متحده علیه ایران را تمدید کرد. برخی از مقام‌های ایران گفتند که تمدید این قانون، نقض برجام است، اما مقام‌های آمریکا آن را نقض برجام نمی‌شمردند، با این استدلال که تمدید این قانون، تصویب تحریم‌هایی جدید نیست. با این همه، باراک اوباما که هنوز تا ژانویه سال بعد یعنی حدود دو ماه دیگر بعد از انتخابات، رئیس‌جمهور بود – و برجام را از دستاوردهای بزرگ دوران زمام‌داری خود می‌دانست، از توشیح (امضای) قانون سرباز زد، هرچند این قانون پس از گذشت مدت زمان لازم، خود‌به‌خود ابلاغ شد. در واکنش، حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران در نامه‌ای به علی‌اکبر صالحی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، دستور “پژوهش درباره ساخت پیشرانه‌های هسته‌ای دریایی و تهیه سوخت برای آن‌ها” را صادر کرد. هم‌زمان، محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران، در دستوری جداگانه مأمور پی‌گیری راه‌های پیش‌بینی‌شده در برجام برای رسیدگی به موارد ادعایی نقض توافقنامه از سوی آمریکا شد.

پس از ورود دونالد ترامپ به کاخ سفید، وزارت دارایی آمریکا در فوریه ۲۰۱۷ تحریم‌های جدیدی علیه ۱۳ فرد و ۱۲ نهاد مرتبط با ایران اعلام کرد. روز هشتم ماه مه سال بعد، دونالد ترامپ رسما خروج ایالات متحده از برجام و بازگشت تحریم‌های قبلی آمریکا را اعلام کرد، و ایران را به حمایت از حزب‌الله لبنان، طالبان، القاعده و دیگر سازمان‌های به گفته او “تروریستی” متهم کرد. آقای ترامپ هشدار داد که سیاست فشار حداکثری بر ایران را پی‌خواهد گرفت و هر کشوری یا شرکتی که با ایران معامله کند، از سوی واشنگتن مجازات خواهد شد.

پس از اعلام خروج آمریکا از برجام، حسن روحانی با اشاره به ادامه رایزنی ایران با متحدان خود (روسیه و چین) و شرکای اروپایی‌اش در برجام، گفت که ایران چند هفته صبر خواهد کرد. اگر در طول این مدت “منافع ملت در برجام تأمین شود” ایران روند را ادامه خواهد داد؛ “ولی اگر برجام بدون تضمین منافع ملت ایران فقط بخواهد روی کاغذ باشد، آن‌گاه راه بسیار روشنی پیش‌روی خود داریم.” اتحادیه اروپا به رهبری بریتانیا، فرانسه و آلمان، به رغم تلاش بسیار برای تشویق شرکت‌های تجاری خود به تجارت با ایران و دور زدن تحریم‌های آمریکا، به توفیقی در این زمینه دست نیافتند.

هرچند اتحادیه اروپا سازوکاری برای جبران خسارت‌های احتمالی ناشی از اقدام آمریکا علیه شرکت‌های اروپایی را به کار انداخت، این شرکت‌ها از بیم تحریم آمریکا، یک به یک معاملات خود با ایران را قطع کردند. از سوی دیگر، صادارت نفت ایران سیر نزولی گرفت و ارتباطات بانکی این کشور با دنیا به‌شدت دچار تنگنا شد.

کاهش گام به گام تعهدات برجامی ایران

حق نشر عکس
EPA

یک سال پس از خروج آمریکا از برجام، شورای عالی امنیت ملی ایران در بیانیه‌ای اعلام کرد که این کشور براساس بندهای ۲۶ و ۳۶ برجام، اجرای برخی اقدامات در چارچوب این تهعدنامه را متوقف می‌کند. در این بیانیه آمده‌بود: “جمهوری اسلامی ایران در مرحله فعلی دیگر خود را متعهد به رعایت محدودیت‌های مربوط به نگه‌داری ذخایر اورانیوم غنی شده و ذخایر آب سنگین نمی‌داند.” بیانیه به کشورهای باقی‌مانده در برجام، شصت روز فرصت می‌داد “تا تعهدات خود به‌ویژه در حوزه‌های بانکی و نفتی را عملیاتی نمایند؛ در غیر این صورت در گام بعدی جمهوری اسلامی ایران رعایت محدودیت‌های مربوط به سطح غنی سازی اورانیوم و اقدامات مربوط به مدرن سازی رآکتور آب سنگین اراک را نیز متوقف خواهد کرد. بااین‌همه، ایران گفت این تصمیم به معنای خروج از برجام یا نقض آن نیست، و ایران آمادگی دارد که “اگر طرف‌های مقابل تعهداتشان را انجام دهند به مرحله قبل برگردد.”

سه کشورهای اروپایی عضو برجام در بیانیه‌ مشترکی گفتند هیچ ضرب‌الاجلی را از سوی تهران نمی‌پذیرند. فلورنس پارلی، وزیر دفاع فرانسه در واکنش به اقدام ایران گفت که “اگر ایران به تعهدات هسته‌ای خود احترام نگذارد، مسئله فعال‌سازی مجدد سازوکار تحریم‌ها مطرح خواهد شد.”

در ماه‌های بعد، ایران در پاسخ به آنچه “کوتاهی اروپا در حفظ برجام می‌خواند”، در چهار مرحله پیاپی، تعهدات برجامی خود را کاهش داد. گام پنجم و نهایی، اما، بر خلاف موارد پیشین، پیش از پایان مهلت ۶۰ روزه ایران به اروپا اعلام شد. دلیل این اعلام زودهنگام، کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در حمله پهپادی آمریکا در عراق بود. روز ۲۲ دسامبر ۲۰۱۹، دو روز پس از کشته شدن قاسم سلیمانی ، دولت حسن روحانی گام پنجم و نهایی کاهش تعهدات ایران در برجام را اعلام کرد. بر اساس این بیانیه، “جمهوری اسلامی ایران دیگر با هیچ محدودیتی در حوزه عملیاتی (شامل ظرفیت غنی سازی، درصد غنی سازی، میزان مواد غنی شده، و تحقیق و توسعه) مواجه نیست” و محدودیت در تعداد سانتریفوژهایش را هم کنار می‌گذارد. با این همه، مقام‌های ایران باز هم گفتند که کاهش تعهدات این کشور، به معنای خروج از برجام نیست. در این فاصله، ایران هم به آزمایش موشک‌های بالیستیک ادامه داد، و هم ماهواره‌ای را به مدار زمین فرستاد.

در پی اعلام مرحله آخر لغو تعهدات ایران به برجام بود که فرانسه، بریتانیا و آلمان، در بیانیه‌ای مشترک رسما از فعال شدن سازوکار رفع اختلاف در توافق برجام خبر دادند. با این‌همه، یوسپ بورل، مسئول سیاست خارجه اتحادیه اروپا، چند روز بعد به تهران سفر کرد.

آقای بورل درباره سفر گفت: “ما توافق کرده‌ایم که مستقیما به سمت یک محدود زمانی سفت و سخت که ما را متعهد خواهد کرد به شورای امنیت (سازمان ملل) رجوع کنیم نرویم.” او همچنین گفت: “نمی‌خواهیم روندی را شروع کنیم که به پایان برجام منجر شود، بلکه می خواهیم آن را زنده نگه داریم.”



منبع خبر

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

This site is protected by reCAPTCHA and the Google Privacy Policy and Terms of Service apply.